Spring naar inhoud

Da Vinci's Avondmaal van Tongerlo

Da Vinci's Avondmaal van Tongerlo - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 18 mei 2018

Op 2 mei 1519 - 500 jaar geleden - overleed Leonardo da Vinci. Wist je dat in de Abdij van Tongerlo een magnifieke kopie hangt van zijn Laatste Avondmaal? En niet zomaar een kopie, want mogelijk werkte da Vinci persoonlijk mee aan deze replica.

Ontdek de verborgen geschiedenis van Het Laatste Avondmaal van Tongerlo.

Het was al één van ’s werelds meest bekende kunstwerken en sinds de bestseller van Dan Brown, The Da Vinci Code, en de gelijknamige film ook nog één van de meest controversiële: Het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci, een muurschildering in Milaan.

Honderden, duizenden malen werd het gereproduceerd van gebeeldhouwde reliëfs in marmer over glasramen en wandtapijten tot voorstellingen op blikken koekendozen. Het is een iconisch tafereel dat ontelbare keren werd geplagieerd, niet altijd even respectvol. Enkele versies van da Vinci's Avondmaal (klik op de afbeeldingen voor groter formaat)

Voorgevel van de kloosterkerk

Een vochtige muur in Milaan

Da Vinci schilderde zijn beroemde Avondmaal tussen 1495 en 1498 voor het refectorium van het dominicaner klooster van Santa Maria delle Grazie in Milaan in opdracht van hertog Ludovico Sforza. Het Laatste Avondmaal was bedoeld als pendant voor een andere schildering in de eetzaal van de monniken: De Kruisiging van Giovanni Donato da Montorfano, voltooid in 1495.

Giovanni Donato da Montorfano: De Kruisiging (1495)

Er waren in de kunst twee traditionele voorstellingen van Het Laatste Avondmaal: ten eerste de instelling van de eucharistie, het plechtige, statische moment waarop Christus het brood en de wijn zegent; ten tweede het veel dynamischer tafereel rond het verraad van Judas met de woorden van Jezus: "Voorwaar, ik zeg u: één van jullie zal mij verraden…" (Johannes 13, v 21).

Da Vinci heeft dit tweede gekozen wat hem de gelegenheid gaf de consternatie bij de geëmotioneerde apostelen weer te geven met een diversiteit aan gevoelens: verbazing, verontwaardiging, woede, ongeloof, ingetogen treurnis...

Leonardo da Vinci: Het Laatste Avondmaal (1495-98)

De Milanese muurschildering begon reeds tijdens het leven van Leonardo af te takelen omdat de schilder niet de betrouwbare frescotechniek (temperaverf op natte kalk) had aangewend, maar een experimentele seccotechniek (olieverf op droge kalk) had gebruikt. Bovendien was de schildering aangebracht aan de binnenkant van een dunne, vochtige muur die langs de andere kant uitgaf op de kloosterkeuken.

Giorgio Vasari, Leonardo’s biograaf, schreef al in 1556 dat de muurschildering compleet geruïneerd was en de figuren amper nog zichtbaar. De verf bladerde af en de kleuren vervaagden. Tot overmaat van ramp vond men het nodig om een deuropening te kappen in de muur, waardoor het onderste register van de schildering voor goed werd verminkt. In de jaren '80 en '90 van de vorige eeuw werd de zwaar aangetaste schildering grondig gerestaureerd, maar zelfs na de restauratie blijft het tafereel in Milaan eerder vaag en veel details onduidelijk. (lees verder onder de afbeelding)

Atelier da Vinci: Het Laatste Avondmaal (1506-1507)

Een abdij in de Kempen

Daarom is de replica in Tongerlo zo belangrijk. Het is van alle bestaande kopieën van het Avondmaal misschien wel de meest betrouwbare en meest authentieke. Het dateert van ca. 1507, dus amper enkele jaren na de voltooiing van de muurschildering van da Vinci in 1498, en werd geschilderd op een doek van ongeveer dezelfde afmetingen als het Italiaanse voorbeeld. Besteld wellicht in opdracht van de koning van Frankrijk Lodewijk XII kwam het in de collectie van diens minister kardinaal Georges d'Amboise terecht. Er zijn onderzoekers die het doek rond 1520 dateren en een andere oorsprong vermoeden. Maar alleszins reeds in 1545 konden de Norbertijnen van Tongerlo hun doek - van welke origine dan ook - verwerven voor hun abdijkerk bij een verkoop in Antwerpen.

Refugie van Tongerlo in Mechelen

Tijdens de Franse revolutie werd het verborgen bij een notaris in Herselt en nadien tijdelijk opgeslagen in Mechelen, waar de paters een Refugie - een veilig vluchthuis binnen de stadsmuren - hadden. Uiteindelijk kwam het terug naar Tongerlo, maar omdat het niet meer paste in de nieuwe kerk, werden enkele stroken van het doek afgesneden. Sinds 1966 hangt het in een speciaal opgetrokken museumgebouw. In tegenstelling tot het origineel in Milaan is dit schilderij op doek redelijk goed bewaard en reveleert het talloze details die op de muurschildering – zelfs na de restauratie – amper zichtbaar zijn.

Er werd altijd aangenomen dat Andrea Solario, één van da Vinci’s leerlingen, de kopie maakte in het atelier van de grote meester, samen met ateliermedewerkers. Andere namen die opduiken zijn die van Boltraffio en Giampietrino. Eerlijk gezegd is het niet duidelijk wie dit Avondmaal geschilderd heeft, in elk geval verscheidene handen. En mogelijk – zo blijkt uit onderzoek van de universiteiten van Luik en Leuven en van de Amerikaanse specialist Isbouts – heeft Leonardo er zelf ook aan meegewerkt. De figuren van Jezus en Johannes zouden van zijn hand zijn. Deze zijn rechtstreeks op het doek geschilderd zonder voorbereidende schets of ondertekening. Dat zou erop kunnen wijzen dat da Vinci als meester zélf Jezus en Johannes voor zijn rekening nam, terwijl hij de resterende apostelen overliet aan zijn assistenten. Vooral de figuur van Johannes doet héél leonardesk aan. Zes gelijkaardige figuren van Leonardo da Vinci op een rij (klik op de afbeelding voor meer uitleg)

Ook de Italiaanse onderzoekster en restauratrice Pinin Bambrilla is deze hypothese genegen. Verder onderzoek is noodzakelijk, bijvoorbeeld om vast te stellen of Jezus en Johannes door een linkshandig dan wel door een rechtshandig artiest zijn gepenseeld. Leonardo was linkshandig!

Dus wie ooit Het Laatste Avondmaal van da Vinci wil bewonderen en geen zin heeft om in Milaan tussen horden toeristen aan te schuiven, rij even naar Tongerlo en geniet daar in alle rust van da Vinci’s meesterwerk. En voor de liefhebber: laat het abdijbier van Tongerlo smaken!

De abdijgebouwen, gezien vanuit het zuiden

Dank

Met dank aan pater Ivo Cleiren, museumconservator van de Abdij van Tongerlo voor de bereidwillige medewerking.

VRTNU VRTNU VRTNU