Spring naar inhoud

Civilisations: de Belgische selectie

Civilisations: de Belgische selectie - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 20 april 2018

Op zondag 22 april startte de nieuwe BBC-reeks Civilisations op Canvas, een cultuurhistorische wereldreis door de beschavingen van de mensheid. Meer dan 500 kunstwerken uit 31 landen worden getoond.

Welke Belgische kunstwerken komen aan bod in Civilisations? Canvas Curiosa zocht uit.

Civilisations - nadrukkelijk in het meervoud - is een remake van de oorspronkelijke docu-reeks uit 1969, toen nog Civilisation in het enkelvoud. Waar de reeks uit '69 nog focuste op de Westerse kunst vanaf de middeleeuwen, kijkt de nieuwe reeks ruimer over de hele wereld en verder in de tijd van de prehistorie tot heden.

Drie gerenommeerde kunstkenners leiden ons rond over locaties en door musea wereldwijd (de BBC bespaart niet op reiskosten):

Simon Schama: auteur en kunsthistoricus, bekend van de reeks The Power of Art, enkele jaren terug uitgezonden op Canvas

Simon Schama

Mary Beard: classica en professor in Cambrigde en vorige maand nog te zien op Canvas in Ultimate Rome

Mary Beard

David Olusoga: Brits-Nigeriaans historicus en specialist in de kruisbestuiving tussen culturen

David Olusoga

De makers van de reeks gaven ons inzage in hun research en zo konden wij de Belgische kunstwerken in Civilisations eruit filteren: een drievoudig portret van Van Dyck en drie opmerkelijke Bruegels.


Anthony Van Dyck: Portret van Charles I

Het eerste werk van een artiest uit ons land is het drievoudig Portret van Charles I door Anthony Van Dyck (1599-1641). Professor Mary Beard bekijkt dit portretschilderij in aflevering twee onder de toepasselijke titel How Do We Look?

Anthony Van Dyck: Zelfportret

Van Dyck, jarenlang een trouwe medewerker van Rubens, schilderde dit koninklijk portret in de jaren 1635-1636 toen hij in Londen woonde en werkte. Hij was hofschilder van de Engelse koning Charles I en werd door hem geridderd. Vandaar dat we spreken over Sir Anthony Van Dyck.

Anthony Van Dyck: Charles I in drie posities (1635-36)

Dit portret toont de koning in drie posities: in profiel, frontaal en in drie-kwart. Hij is telkens anders gekleed, in donkerblauw, rood en paars, maar draagt wel overal het blauwe zijden lint van de Orde van de Kousenband. Charles I wordt voorgesteld als een fijnzinnige man, naar onze normen ietwat dandyachtig, met snor en sik zoals die in die tijd in de mode waren. Trouwens dankzij de portretten van Van Dyck werd zo'n baardje later een vandyke genoemd.

Lorenzo Lotto: Portret van een goudsmid

Van Dyck heeft zich wellicht laten inspireren door een gelijkaardige werk van Lorenzo Lotto, een 16de-eeuws triple portret van een goudsmid, dat toen deel uitmaakte van de koninklijke collectie in Londen waar Van Dyck het dus kon bewonderen.

Buste met het schilderij

Van Dycks schilderij werd in 1636 naar Rome gestuurd als voorstudie voor de Italiaanse beeldhouwer Bernini die een marmeren buste maakte van Charles I op basis van het drievoudig portret. Het beeld viel in de smaak en Bernini werd vorstelijk vergoed voor zijn sculptuur.

De buste van Bernini is verloren gegaan bij een brand van Whitehall Palace in het jaar 1698, maar het schilderij van Van Dyck bleef bewaard. Er bestaan wel diverse andere portretbustes van Charles I, die mogelijk teruggaan op Bernini's origineel.


Pieter Bruegel: Jagers in de sneeuw

In de derde aflevering van Civilisations onder de titel Picturing Paradise kijkt David Olusoga naar de wijze waarop kunstenaars de natuur uitbeelden. Hij focust ondermeer op drie schilderijen van Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525/30-1569), de Brabantse meester die naast zijn kenmerkende boerentaferelen ook prachtige landschappen schilderde.

Pieter Bruegel: Jagers in de sneeuw (1565)

Het eerste werk is het beroemde Jagers in de sneeuw uit 1565. Het maakt deel uit van een zesdelige seizoenenreeks. Hier beeldt Bruegel de wintermaanden december en januari uit. Hij componeert een landschap met elementen uit Brabant (het dorp), Duitsland (de burcht rechtsboven in de achtergrond) en de Alpen (de steile rotspartijen). We zijn getuige van jagers die terugkeren van een winterse jachtpartij. Blijkbaar heeft de jacht niet veel opgeleverd, want behalve een magere vos op de rug van één van de jagers hebben ze geen buit mee. Ze lopen voorovergebogen, lijken terneergeslagen. Zelfs de honden vertonen weinig enthousiasme.

Aan de herberg 'Dit is inden Hert' zien we mensen die vuur maken voor de bereiding van een varken. Het dorp in het dal ligt onder een dik sneeuwtapijt. Het lijkt een idyllisch wintertafereel, maar schijnt bedriegt: wie goed kijkt, ziet mensen die paniekerig een uitslaande schouwbrand proberen te blussen.

Links zie je de vogelval, achteraan de brandende schouw en centraal op de vijvers: schaatsers, hockey- en curlingspelers

Vijvers zijn bevroren en bieden ruimte aan schaatsers en mensen die curling en een soort ijshockey spelen. Een vogelval staat symbool voor de zondige verlokkingen, waaraan de menselijke ziel onderhevig is. De schaatsers op het ijs kunnen gezien worden als zinnebeeld voor de onzekerheid van het bestaan: het ijs kan breken onder het gewicht van de argeloze schaatser.

Bruegel leefde in een kleine ijstijd die Europa teisterde in de 16de en 17de eeuw. Periodes van aanhoudende vorst en sneeuw van vele opeenvolgende weken, soms zelfs maanden, waren geen uitzondering. Vandaar de vele winterse taferelen in de West-Europese kunst.


Pieter Bruegel: De sombere dag

Het tweede schilderij van Brueghel is De sombere dag, dat de maanden februari en maart voorstelt, de voorlente uit de seizoenenreeks. We kijken vanuit de hoogte neer op een groep landarbeiders die wilgentakken snoeien. Een drietal spelende kinderen, waarvan eentje met een papieren kroon en een andere met wafels, verwijst naar het Carnavalsfeest dat in deze periode wordt gevierd.

Pieter Bruegel: De sombere dag (1565)

Bruegel heeft hier de donkerte en de somberheid van de nawinter treffend weten vast te leggen. Je voelt de dreigende atmosfeer. Het is een morele waarschuwing: de winter is nog niet gedaan, het weer kan nog omslaan, het noodlot kan ons treffen, net zoals de schepen die op de woelige zee in de achtergrond te pletter slaan op de kust.


Pieter Bruegel: De kindermoord in Betlehem

De laatste Bruegel is De kindermoord in Betlehem, het Bijbelse verhaal over koning Herodes die alle pasgeborenen laat vermoorden. Het was een heel populair thema en het origineel van vader Bruegel werd dan ook veelvuldig gekopieerd door zijn zoon Pieter Bruegel de Jonge. Het is dankzij die kopieën, o.m. in KMSK te Brussel, dat we weten hoe het oorspronkelijk werk er uit zag.

Pieter Bruegel: Kindermoord in Betlehem (1566-67)

De versie in Windsor, die beschouwd wordt als het origineel van de hand van Pieter Bruegel de Oude, is fel overschilderd. Dit werk is afkomstig uit de verzameling van keizer Rudolf II van Praag. De keizer liet het tafereel aanpassen omdat het naar zijn smaak té gewelddadig en té bloederig was. In de Windsor-versie doden soldaten kalfjes, biggen en pluimvee, terwijl op de andere versies kinderen worden vermoord. In Windsor zien we allerlei oorlogsbuit liggen, een baal met stof, een schaal met broden en ham, een vrouw met een pak op haar schoot… Elders zien we daar kinderlijkjes. Rudolf was een gevoelige ziel.

De verschillende kopieën die door Pieter Bruegel de Jonge werden geschilderd, sluiten getrouwer aan bij het origineel dan de 'overschilderde' versie die nu in Windsor hangt.

Links de overschilderde versie, rechts het oorspronkelijke, bloederige tafereel

Heeft Bruegel in dit schilderij een weinig verhulde aanklacht tegen de Spaanse bezettingsmacht van de hertog van Alva verborgen? Immers het tafereel is in een Brabants dorp gesitueerd. De plunderende en moordende soldaten zijn duidelijk te identificeren als Spaanse soldaten en hun Duitse huurlingen. Op sommige versies is de hoofdman van de soldaten gekleed in het zwart en met een spitse baard. Is dit een portret van de gehate hertog van Alva, wiens troepen hardhandig optraden in de Nederlanden?

Pieter Bruegel de Jonge: Kindermoord in Betlehem (kopie naar zijn vader). Is de figuur in de cirkel Alva?

Dat Bruegel de moord in Brabant situeert is heel normaal: al zijn Bijbelse voorstellingen zijn in een eigentijds Brabants kader geplaatst. Spaanse uniformen zijn evenmin uitzonderlijk: het waren tenslotte die soldaten die hij in Brussel zag rondlopen en die hij als model nam.

Hertog van Alva

En Alva? Het lijkt weinig waarschijnlijk dat Bruegel effectief geprobeerd heeft de verantwoordelijke van de kindermoord voor te stellen als de hertog van Alva. Het schilderij dateert immers van 1566-67, terwijl Alva pas op 22 augustus '67 in Brussel is aangekomen. Pas in de daarop volgende maanden zou hij een reputatie opbouwen als wrede, meedogenloze legerleider. Bruegel zou al voorspellende gaven moeten gehad hebben om hier bewust een Alva-figuur af te beelden.

Bovendien mogen we niet vergeten dat Bruegel in de hoogste schuif lag bij het establishment van zijn tijd: hoge edelen, vorsten, kerkleiders waren afnemers van zijn werk. De schilder had zeker zijn bedenkingen bij het politieke beleid – wie niet in die troebele tijden? – en dat zal zijn werk ongetwijfeld beïnvloed hebben, maar hij heeft zich wel behoed dat expliciet uit te beelden.

VRTNU VRTNU VRTNU