Spring naar inhoud

Bruegel in Bokrijk

Bruegel in Bokrijk - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 31 mei 2019

Op 9 september 1569 - 450 jaar geleden - stierf Pieter Bruegel de Oude, één van de Vlaamse meesters waarmee we in het buitenland wel eens willen pronken. Om deze verjaardag - of beter: sterfdag - te herdenken, worden er tal van exposities en evenementen opgezet. Wij trekken naar Bokrijk waar je je deze zomer kan onderdompelen in 'De wereld van Bruegel'. En verrassend, Bokrijk heeft meer dan één link met de Brabantse schilder.

Wandel mee door het Bokrijk van Bruegel.

Bruegelheem

Toen Jozef Weyns, de Vlaamse heemkundige en kunsthistoricus, in 1953 zijn plannen ontvouwde om in Genk een openluchtmuseum op te richten, meer bepaald op het provinciaal domein Bokrijk (= Beukenrijk), wou hij in eerste instantie zijn museum Bruegelheem Bokrijk noemen. Hij had immers de schilderijen van Pieter Bruegel voor ogen bij de realisatie van het project.

Wie Bruegel wil leren kennen trekke ofwel naar Wenen om er in het Kunsthistorisches Museum zijn schilderijen te zien, ofwel naar Bokrijk om er zijn dorp, zijn heem te bezoeken.

Jozef Weyns
De boerenbruiloft. Let op de in 't zwart geklede figuur met baard uiterst rechts, vaak aanzien als een zelfportret van Bruegel

Voor de reconstructie van oude hoeves in het domein Bokrijk en de aankleding van de boerderijen en huizen liet Weyns zich graag inspireren door het oeuvre van Bruegel. Zijn schilderijen tonen een rijk en gevarieerd beeld van landelijke dorpskernen en boerentaferelen. Kennen we hem niet als de authentieke boerenschilder bij uitstek? Niet voor niets was Boeren-Bruegel zijn bijnaam.

Het is precies omwille van die authenticiteit dat Weyns Bruegel als uitgangspunt neemt. Hij gebruikt als het ware het werk van Bruegel als een onuitputtelijke encyclopedie, als een catalogus van het dagelijks leven in de 16de eeuw. Ook voor de concrete vormgeving laat Weyns zich diepgaand beïnvloeden door Bruegel.

Bruegelhoeve

Wanneer Weyns in 1963 een oude Kempische hoeve uit Vorselaar moet reconstrueren in Bokrijk, heeft hij een probleem. Het gebouw, een woonstalhuis in vakwerk dat dateert van omstreeks 1600, is in erbarmelijke staat en kan niet zo maar worden heropgebouwd. Daarom combineert Weyns drie boerderijen om een typische Kempische hoeve te reconstrueren, zoals Bruegel die schilderde: de orginele hoeve uit Vorselaar en twee gevelpartijen van oude boerderijen, de ene uit Plassendonk, de andere van Minderhout.

De zog. Bruegelhoeve van Vorselaar, met de overkraging van de zijgevel

Deze hoeve wordt traditioneel de Bruegelhoeve van Vorselaar genoemd. Maar wat heeft Bruegel hiermee te maken? Vergelijk maar even de zijgevel met de overkraging en bijna identieke voorstellingen op schilderijen van Bruegel, waaronder de bekende Parabel der blinden.

De schilder heeft hier duidelijk meerdere malen éénzelfde bestaande hoeve als decor afgebeeld. Weyns gebruikt die iconografische afbeeldingen als architecturaal model voor de heropbouw in Bokrijk. Ook de keuze om de buitenzijden niet te witten en de lemen wand zijn natuurkleur te laten behouden, is gebaseerd op het geschilderde exemplaar. Driemaal de kenmerkende overkragende gevel (klik voor groter formaat)

Doen we Bruegel wel eer aan door hem opnieuw te verbinden met het cliché van lollige boerenschilder, die in één adem genoemd wordt met Brabantse bruiloften, dansende boeren en rijstpap-etende kinderen in het decor van het Pajottenland? We mogen niet vergeten dat Pieter Bruegel zelf helemaal niet behoorde tot de boerenstand. Hij was een bereisd man, wetenschappelijk en literair onderlegd en vertrouwd met de artistieke ontwikkelingen van zijn tijd, de Renaissance.

Een humanist was hij niet, maar hij verkeerde wel in de intellectuele kringen van Antwerpen en Brussel. Hij gebruikt de boerentaferelen vaak om moraliserende boodschappen over te brengen. Het zijn geen vrijblijvende kijkplaatjes van plezante boeren die dansen en drinken.

Jagers in de sneeuw (december-januari)

Verdwenen seizoen

Pieter Bruegel is een van de belangrijkste landschapskunstenaars die de Lage Landen hebben voortgebracht. Zijn ogenschijnlijk oppervlakkige landschappen vertellen een complex verhaal. Het bekende Jagers in de sneeuw – op het eerste gezicht een gewoon winters tafereel – toont geen realistische topografische voorstelling, het is een samengesteld landschap. Bruegel componeert een landschap met elementen uit Brabant (het dorp), Duitsland (de burcht rechtsboven) en de Alpen (de steile rotspartijen).

Je zou kunnen zeggen dat Bokrijk eigenlijk ook een samengesteld landschap is met elementen uit heel Vlaanderen van een boerenwoning uit Oost-Vleteren in de Westhoek over een Kempense windmolen uit Mol tot een kapel uit Lummen in Limburg.

De seizoenenreeks van Pieter Bruegel én Frits Jeuris (klik voor groter formaat en uitleg)

In het kader van De wereld van Bruegel toont men - op een installatie met beeldschermen - zijn bekende seizoenenreeks, waarvan het hogervermelde schilderij Jagers in de sneeuw de wintermaanden december en januari uitbeeldt. Bruegel schetst het hele jaar in zes taferelen, met telkens een breed landschap waarin ook een moraliserende les zit vervat. Maar… spijtig genoeg zijn er slechts vijf schilderijen bewaard gebleven. De episode die de lentemaanden april en mei voorstelt, is verloren gegaan.

Kunstenaar Frits Jeuris heeft gepoogd dit ontbrekende tafereel op een hedendaagse wijze in te vullen. Hij creëert een bruegeliaans, dus gecomponeerd landschap met een ruim perspectief op Bokrijk. Net zoals Bruegel vertrekt hij van een hooggelegen standpunt en duwt onze blik dieper het landschap in. Vooraan links zit een moeder met kind (mét tablet) uit te kijken over het wijdse panorama van Bokrijk. We ontwaren wielertoeristen die voorbij de Bruegelhoeve fietsen. Op de vijver in de verte staat een peddelaar op een surfboard. In Bokrijk kan je de voorstelling van The lost season in een digitale installatie ontdekken.

The lost season

Bruegel leeft

De apotheose van het Bruegelparcours in Bokrijk is de schuur van Zuienkerke, waar je De strijd tussen Carnaval en Vasten kan bekijken. En dat op een indrukwekkende schaal en een unieke wijze. Je stapt letterlijk in het schilderij, want het is gereproduceerd op een enorme oppervlakte die de vloer van de schuur beslaat en weerspiegeld wordt tegen een schuine spiegel.

Je kan jezelf zien in het tafereel, maar wat het nog interessanter maakt, is de schaalvergroting van de voorstelling. De penseelstreken van Bruegel worden uitvergroot en je ontdekt details, die anders onzichtbaar blijven.

En de authentieke voorwerpen die Bruegel schilderde, staan ook geëxposeerd: kinderschoentjes, een wafelijzer, een drinkglas, een rommelpot en meer. De wereld van Bruegel komt hier écht tot leven. En jij kan er deel van uitmaken.

De strijd tussen Carnaval en Vasten, in de schuur van Zuienkerke

Dank

Met dank aan het Openluchtmuseum Bokrijk, Bruegelkenner Katrien Lichtert en kunstenaar Frits Jeuris.

VRTNU VRTNU VRTNU