Spring naar inhoud

Belgisch beeldje op de maan

Belgisch beeldje op de maan - © canvas / Koen De Vos
geschreven op 26 januari 2018

Wie door de centrale gang van het VRT-omroepcentrum wandelt, kan genieten van een hele verzameling kunstwerken, daar geplaatst bij de bouw in de jaren '60-'70. Een opvallend werk is de lange, dubbele keramiekwand van de hand van Paul Van Hoeydonck. En dat is niet de eerste de beste. Hij is 's werelds enige kunstenaar met een beeldje op de maan: Fallen Astronaut, achtergelaten door Apollo 15 in 1971.

Het verhaal van een uniek én controversieel kunstwerk, enig in de wereld en daarbuiten... of niet?
Deel van de keramiekwand van Paul Van Hoeydonck in het VRT-omroepcentrum

Archeoloog van de toekomst

In het voorjaar van 1969 was de Antwerpse kunstenaar Paul Van Hoeydonck (°1925) op bezoek bij zijn Amerikaanse galerijhouder Waddell in New York. In die jaren produceerde hij heel wat 'space art': installaties, assemblages en beeldengroepen met astronauten, robots en mutanten. Kunstwerken waarmee hij internationaal hoge ogen gooide en die als pop art in de smaak vielen bij het toenmalige publiek. Een kunstcriticus noemde hem 'de archeoloog van de toekomst'.

Space Art: Astronaut

Louise Tolliver Deustchman, directrice van de kunstgalerij, was erg enthousiast over het werk van Van Hoeydonck: "Why shouldn’t we put a sculpture of Paul on the moon?"

Toen de kunstenaar repliceerde: "Are you completely nuts? How would we even do it?" antwoordde Deutschman gedecideerd: "I don’t know, but I’ll figure out a way."

Spaceman

En inderdaad, er werden ontmoetingen geregeld met de NASA en de Apollo-astronauten. De kunstenaar bezocht Cape Canaveral in Florida, de lanceerbasis van de NASA, volgens hem 'the most romantic place on earth'. Dat leidde tot de uiteindelijke opdracht mét toestemming van president Nixon: Paul Van Hoeydonck mocht een beeldje maken dat door Apollo 15 op het maanoppervlak zou worden achter gelaten.

De NASA stelde strenge eisen: het beeldje moest neutraal en universeel zijn, geen man of vrouw voorstellen en niet refereren naar een bepaald ras of cultuur. Het mocht geen scherpe hoeken hebben, geen brandbaar materiaal bevatten, moest bestand zijn tegen extreme temperatuurschommelingen en licht en klein van afmetingen.

Fallen Astronaut

Fallen Astronaut

Paul Van Hoeydonck vervaardigde een aluminium figuurtje van 8,5 centimeter, dat op een zeer gestyleerde wijze een mens voorstelt. Het werd geproduceerd in het atelier Milgo/Bufkin in Brooklyn NY, een firma gespecialiseerd in metaalbewerking. Een eerste idee om het beeldje te laten zweven in een plastieken koker werd door de NASA afgewezen omwille van het potentieel brandgevaar van plastiek. Alleen het aluminium beeldje kreeg groen licht.

De kunstenaar met het beeldje

Aanvankelijk bedoelde Van Hoeydonck het beeldje als een 'universeel humanistisch symbool van het mensdom'. Maar door het recent gebeurde ongeval met de Sojoez 11, waarbij drie Russische kosmonauten omkwamen (juni 1971), kreeg het op aandringen van de bemanning van Apollo 15 een andere betekenis en werd het een memoriaal voor alle verongelukte astronauten en kosmonauten. Het kreeg de naam Fallen Astronaut en zou samen met een gedenkplaat met de namen van 14 omgekomen ruimtereizigers een plek krijgen op de maan.

Op 2 augustus 1971 was het zover. Astronaut David Scott, gezagvoerder van de Apollo 15-missie, plaatste de plaquette met de namen tijdens zijn laatste ruimtewandeling op de maan. Ernaast legde hij het beeldje van de Fallen Astronaut. ’s Anderendaags keerden de astronauten terug huiswaarts en bleef het beeldje – als enige kunstobject ooit – voor eeuwig achter in het maanstof.

Fallen Astronaut met de gedenkplaat op de maan

Anoniem

Paul Van Hoeydonck kon en mocht geen ruchtbaarheid geven aan dit feit, omdat met de NASA was overeengekomen dat het kunstproject niet mocht gecommercialiseerd worden en dus anoniem moest blijven. Ook de astronauten hielden zich hieraan en maakten op de persconferentie na hun ruimtereis wel gewag van het kunstwerk, maar zonder de naam van de artiest te vermelden. Toen het Smithsonian Museum in Washington een replica van het beeldje ging tentoonstellen, werd de naam van Van Hoeydonck aanvankelijk nog verzwegen.

Het was de bekende Amerikaanse tv-correspondent Walter Cronkite die op CBS de naam van Van Hoeydonck uiteindelijk bekend maakte. Tijdens een interview op 16 april 1972 bij de lancering van Apollo 16 bestempelde Cronkite hem als 'the only man, the only artist with work on the moon'.

Paul Van Hoeydonck bij Walter Cronkite

Kranten, radio, televisie… overal verscheen de naam van 'the Belgian artist on the moon'. De kunstgalerij Waddell in New York en de kunstenaar zelf wilden begrijpelijkerwijs munt slaan uit de wereldwijde bekendheid die Paul Van Hoeydonck plots te beurt viel en ze vatten het plan op om 950 replica’s te maken van Fallen Astronaut die zouden verkocht worden voor $ 750 per stuk. De NASA en de Apollo 15-astronauten reageerden negatief op deze commerciële stunt, waarop Van Hoeydonck zijn toestemming voor de reproductie van de beeldjes introk. De hele heisa wierp een schaduw op het Fallen Astronaut-verhaal.

In 2007 verklaarde Van Hoeydonck dat er in totaal 50 stuks vervaardigd zijn van de Fallen Astronaut. Uiteraard het unieke exemplaar op de maan, eentje in het Smithsonian in Washington, 3 beeldjes voor de Apollo 15-astronauten, 1 exemplaar geschonken aan koning Boudewijn, en verder nog enkele exemplaren in diverse musea en verzamelingen. Eén Fallen Astronaut werd door de kunstenaar zelf in de Vesuvius gegooid bij een actie in 1973. De resterende beeldjes blijven in het bezit van Van Hoeydonck.

Vals of echt? Een Fallen Astronaut verkocht door de Waddell-galerij

Vreemd genoeg: er is blijkbaar toch ooit een exemplaar verkocht door de Waddell-galerij, getuige een bijdrage op een Amerikaanse site voor verzamelaars van ruimtevaart-memorabilia. De eigenaar in kwestie heeft zelfs een genummerd echtheidscertificaat, gesigneerd door Paul Van Hoeydonck. Of dit een écht exemplaar dan wel een vervalst is, weten we niet. Er zijn zeker valse replica’s op de markt. Online vind je zelfs handleidingen om je eigen exemplaar te maken.

Paul Van Hoeydonck in 2014

En Paul Van Hoeydonck? De nu 93-jarige kunstenaar leeft in Wijnegem bij Antwerpen. Gelukkig getrouwd met zijn grote liefde Marleen in 2016, werkt hij nog dagelijks in zijn atelier en neemt geregeld deel aan tentoonstellingen. Zo was hij nog te zien op Brafa Art Fair 2018 in Brussel. In het najaar van 2018 was er een grote overzichtsexpo in de Callewaert-Vanlangendonck Collection in Antwerpen.

Rommel op de maan

Naast het beeldje Fallen Astronaut van Paul Van Hoeydonck - het enige kunstwerk op de maan - liggen en staan er nog een hele resem voorwerpen op het maanoppervlak: ruimterommel van maanmissies. Uiteraard tientallen ruimtesondes, sommige geland, andere gecrashed, o.m. van de Russische Luna-missies en de Amerikaanse Ranger- en Surveyor-missies. Allerhande wetenschappelijk materiaal en restanten van de Apollo-missies, waaronder zes maanlanders (Lunar Modules), drie maanjeeps (Lunar Rover Vehicles), maar ook Amerikaanse vlaggen, herdenkingsplaketten, een zilveren astronauten-badge (Apollo 12), golfballen van Alan Shepard (Apollo 14), een hamer en de veer van een valk (experiment van Apollo 15).

De hamer en de veer van een valk

Uniek is de capsule met de asse van Eugene Shoemaker door een Lunar Prospector naar de maan geschoten in 1999 als eerbetoon aan de astronoom en ontdekker van de komeet Shoemaker-Levy 9. Shoemaker is daarmee 'the first and only person to be buried off-world'. Er zijn nog wel andere capsules met asse de ruimte in geschoten, maar die liggen niet op de maan en zweven nog rond in de ruimte of zijn intussen opgebrand in de atmosfeer, bijvoorbeeld de urne van Gene Roddenberry, schepper van de SF-reeks Star Trek.

VRTNU VRTNU VRTNU