Spring naar inhoud

Apocalypse Congo

Apocalypse Congo - © canvas
geschreven op 16 januari 2019

In de filmklassieker Apocalypse now van Francis Ford Coppola vertolkt Marlon Brando op sublieme wijze de rol van kolonel Kurtz. De duistere figuur van Kurtz zou teruggaan op een bestaande koloniaal die actief was in Congo-Vrijstaat. Twee namen duiken op als mogelijke model-kandidaat voor de wrede Kurtz en – verrassing! – het zijn allebei Belgen.

Ontdek het verhaal van kolonel Kurtz en zijn Belgische voorbeelden...

Filmposter van 'Apocalypse now' (1979)

Het oorlogsdrama Apocalypse now is een film van Francis Ford Coppola uit 1979, bekroond met o.m. een Gouden Palm en twee Oscars. Coppola vertelt een fictief drama dat zich tijdens de Vietnamoorlog afspeelt. Hij baseerde zich hiervoor op het boek Heart of darkness van Joseph Conrad, die zijn verhaal oorspronkelijk in Congo situeert.

Joseph Conrad in 1916

Joseph Conrad (1857-1924), de Pools-Britse auteur geboren als Józef Konrad Korzeniowski, vertelt in Heart of darkness de belevenissen van kapitein Marlow die met een stoomboot door de donkere gebieden van Midden-Afrika op zoek gaat naar ene Kurtz, een koloniale handelsagent en ivoorhandelaar die vermist wordt. Wanneer Kurtz uiteindelijk gevonden wordt, diep in het oerwoud, blijkt deze op een wreedaardige, krankzinnige wijze te regeren over een groep inboorlingen die hem als een soort halfgod vereren.

Avonturier in Congo

Joseph Conrad baseerde zich op zijn eigen Congolese ervaringen nadat hij in 1890 een tijdlang als kapitein op een stoomboot op de Congostroom had gediend, toen nog in Congo-Vrijstaat, het privédomein van Leopold II. Het was altijd een jongensdroom geweest van de jonge Conrad om als een heuse avonturier rond te reizen en onbekende gebieden te verkennen. Afkomstig uit Polen was hij als 16-jarige in Marseille terechtgekomen en daarna had hij als zeeman talloze reizen gemaakt.

De stoomboot Roi des Belges, beeld uit de film 'Heart of darkness' (1993)

Dankzij een kennis kwam hij in contact met Albert Thys, de Belgische ondernemer en rechterhand van Leopold II in de onafhankelijke Congo-Vrijstaat. Thys engageerde Conrad als scheepskapitein op de stoomboten die de Congostroom moesten exploreren, een uitdrukkelijke wens van koning Leopold II die zijn territorium grondig wou laten verkennen, vooral met het oog op economische en commerciële exploitatie.

Conrad voer met één van deze stoomboten, de Roi des Belges, tot diep in het Congolese binnenland. Hij was getuige van heel wat mistoestanden en al na enkele maanden gaf hij er de brui aan en keerde terug naar Europa. Op aandringen van een Britse diplomaat zou hij zijn ervaringen gebruiken bij het schrijven van het kortverhaal An outpost of progress, waarin hij het koloniale bewind bekritiseerde. Later zou hij hetzelfde doen in zijn roman Heart of darkness.

Marlon Brando als kolonel Kurtz in 'Apocalypse now' (1979)

Wanneer Conrad een blanke koloniaal opvoert die na verloop van tijd degenereert tot een wrede tiran (Kurtz) is dat geen loutere fictie. Deze intrigerende figuur die diep in het oerwoud heerst als een halfgod, meesterlijk vertolkt door Marlon Brando, zou teruggaan op twee Belgische kolonialen die tijdens Conrads verblijf actief waren in Congo-Vrijstaat: Léon Rom en Willem Frans Van Kerckhoven.

Léon Rom: de slager

Léon Rom (1860-1924) was afkomstig uit een arme familie uit Bergen. Als jongeman ging hij in het leger en werd soldaat, maar het ontbrak hem aan de juiste opleiding om officier te worden. Hopend op betere kansen vertrok hij in 1886 naar Congo. Omdat er in die periode slechts een honderdtal blanken werkten over het hele Congolese grondgebied kon de jonge Rom al gauw promotie maken. Hij werkte eerst als administrator, dan als districtscommissaris en later als kapitein van de Force Publique, de koloniale leger- en politiemacht.

Léon Rom

Rom werd berucht tijdens zijn verblijf aan de Stanley Falls. Volgens rapporten van blanke missionarissen was Rom wreed en gewelddadig en liet hij voor het minste vergrijp Congolezen terechtstellen. Voor zijn kantoor prijkte steeds een galg en de tuin rondom zijn huis was afgezet met afgehakte menselijke hoofden. Als excuus zou je kunnen aanhalen dat Rom hiermee niets anders deed dan wat lokale stamhoofden naar verluidt ook pleegden te doen, maar het strookte niet echt met de ‘beschavingsopdracht’ waarmee België zo graag zijn koloniale aanwezigheid in Congo wou rechtvaardigen.

Ondanks zijn gruwelijk palmares werd Léon Rom bij zijn terugkeer in België geridderd in de Leopoldsorde. En het lijkt contradictorisch, maar Rom leverde ook degelijk wetenschappelijk werk: zo verzamelde hij exotische vlinders en doneerde hij stukken aan diverse Belgische musea.

Joseph Conrad heeft Rom waarschijnlijk ontmoet in 1890. In elk geval moet hij de verhalen gehoord hebben over de barbaarse wreedheden die aan Rom werden toegeschreven.

Léon Rom, gespeeld door Christoph Waltz, in de film 'The legend of Tarzan' (2016)

Willem Frans Van Kerckhoven: de orkaan

Een tweede naam die in aanmerking komt als model voor Kurtz is Willem Frans Van Kerckhoven (1853-1892) – ook vermeld als Guillaume François – geboren te Mechelen. Net zoals Rom werd hij op jonge leeftijd soldaat en in 1883 voer hij af naar Congo. Van 1886 tot 1890 was hij districtscommissaris van Léopoldville, dat toen overigens nog niet als hoofdstad fungeerde. Hij werd vooral bekend - of moeten we zeggen: berucht - voor zijn expedities in het noord-oosten van Congo.

Willem Frans Van Kerckhoven

Leopold II had het plan om een gebied aan zijn Vrijstaat toe te voegen: een verbinding tussen het noord-oosten van Congo en het zuiden van Soedan, door het stroomgebied van de Nijl. Een uitweg naar de Nijl was economisch erg interessant voor de uitvoer van grondstoffen vanuit Midden-Afrika naar Europa.

Van Kerckhoven moest die regio, die onder sterke Arabische invloed stond, onderwerpen. Zijn militaire expeditie liet een spoor van vernieling achter en raakte geregeld slaags met opstandige stammen. Hij werd berucht voor het confisceren van massa’s ivoor van Arabische karavanen, zogezegd in de strijd tegen de slavenhandel. De expeditie van Van Kerckhoven kostte het leven aan honderden mensen, Congolezen en Arabieren. Zijn bijnaam was ‘de orkaan’ omdat na zijn doortocht dorpen vernield en ontvolkt achterbleven.

Ivoorhandel in Congo-Vrijstaat, foto uit 1892

In het Parijse blad Le Journal des Débats was sprake van “Van Kerckhoven, dont la réputation de brutalité, est légendaire...” In Le Matin verscheen een artikel waarin een pater wordt geciteerd die de expeditie verantwoordelijk stelt voor het uitmoorden van 1800 “Arabes”. Vooral de zucht van Van Kerckhoven naar ivoor werd aangeklaagd. De Norddeutsche Allgemeine Zeitung noemde de militaire missie zelfs “die Elfenbeinexpedition Van Kerckhovens”.

Van Kerckhoven kwam trouwens zelf om tijdens één van die acties. Hij werd getroffen door een kogel in 1892 en stierf nog voor hij de Nijl zag. Leopold II zou uiteindelijk zijn ambitieuze plan voor gebiedsuitbreiding naar de Nijl toe opgeven.

Maar Van Kerckhoven werd wel geëerd met de Leopoldsorde én met een straatnaam in zijn geboortestad Mechelen. Op een koloniaal monument prijkt zijn naam als één van 'zij die hun leven gaven voor de beschaving'. Tja...

VRTNU VRTNU VRTNU