Spring naar inhoud

11 weetjes over 11 november

100 jaar Wapenstilstand

Ondertekening van de wapenstilstand, 11 november 1918 - © rr
geschreven op 05 november 2018

Hoeft het nog gezegd: op zondag 11 november herdenken we het einde van de Eerste Wereldoorlog, precies 100 jaar geleden, want toen werd in een treinwagon in Noord-Frankrijk de wapenstilstand ondertekend.

Wij verzamelden 11 wetenswaardigheden over dat historisch moment.

11 weetjes over 11 november

(klik op kleine foto's links voor meer uitleg)

1. Wie tekende?

1. Wie tekende?

De geallieerde landen werden vertegenwoordigd door de Franse maarschalk Ferdinand Foch, opperbevelhebber van de geallieerde troepen, en zijn stafchef generaal Weygand, de Britse admiraal Sir Rosslyn Wemyss, chef van de marine, en admiraal Hope. Voor Duitsland waren aanwezig de politicus staatssecretaris Matthias Erzberger, de diplomaat graaf Alfred von Oberndorff, en twee officieren, generaal-majoor von Winterfeldt en kapitein-ter-zee Vanselow.


2. Ondertekening om vijf uur

2. Ondertekening om vijf uur

Op die memorabele dag in het jaar 1918 – het was een maandag – tekenden de strijdende partijen na 3 dagen onderhandelen om 5 uur ’s morgens de wapenstilstand. 6 uur later zou de wapenstilstand dan officieel ingaan, om 11 uur Franse tijd. Strikt genomen vond de ondertekening plaats om 20 minuten na 5, maar maarschalk Foch stelde voor om het te antidateren naar 5 uur om geen tijd te verliezen.

Belangrijk om te weten is dat dit alleen maar ging over een staakt-het-vuren. Het formele einde van de oorlog kwam er pas met het Verdrag van Versailles in 1919.


3. Wapenstilstand om elf uur

3. Wapenstilstand om elf uur

Al een eeuw lang wordt verteld dat de wapenstilstand inging op 11 november om 11 uur. Vandaar 11.11.11. Maar dat was de Franse tijd. Frankrijk en het onbezette stukje België in de Westhoek achter de IJzer hanteerden toen dezelfde tijd als Groot-Brittannië (Greenwich Time of West-Europese tijd). Duitsland en ook het bezette deel van België gebruikten de Midden-Europese tijd en dus volgens het merendeel van de Belgische klokken zwegen de wapens om 12 uur. Na de Bevrijding schakelde België terug op de Franse en Engelse tijd, maar later gingen Frankrijk én België toch over naar de Midden-Europese tijd. Als we vandaag op 11 november om 11 uur de wapenstilstand herdenken, zijn we dus eigenlijk een uur te vroeg.


4. In een treinwagon

4. In een treinwagon

De ondertekening van de wapenstilstand gebeurde in een treinwagon op een spoor in het bos van Compiègne ten noorden van Parijs. Dit rijtuig was een wagon van de Compagnie Internationale des Wagons-Lits, van oorsprong een Belgische maatschappij. Het was een restauratierijtuig, dat in september 1918 omgebouwd werd tot salon- en vergaderrijtuig voor maarschalk Foch. Na de wapenstilstand kwam de wagen weer in handen van de Wagons-Lits, maar al snel besliste de Franse regering om hem tentoon te stellen als oorlogsmonument. Eerst in het Hôtel des Invalides in Parijs, later in het bos van Compiègne waar een speciaal paviljoen rondom de wagon werd gebouwd.


5. Wapenstilstand bis

5. Wapenstilstand bis

De treinwagon van Compiègne zou nog een tweede keer dienst doen als plek voor de ondertekening van een wapenstilstand, met name die tussen Frankrijk en nazi-Duitsland bij het begin van de Tweede Wereldoorlog. Op 22 juni 1940 tekenden de Fransen en de Duitsers hier het staakt-het-vuren, de facto een capitulatie van Frankrijk. Hitler had persoonlijk geëist dat die ondertekening – als revanche – zou plaats vinden in dezelfde treinwagon en op dezelfde plek waar ook de wapenstilstand van 1918 was getekend. Daarom hadden de Duitsers de wagon uit het expopaviljoentje gehaald en met nieuw aangelegde sporen naar de exacte positie van 1918 verplaatst.


6. Waar is de wagon nu?

6. Waar is de wagon nu?

Later zullen de Duitsers de wagon naar Berlijn laten overbrengen en daar exposeren. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog werd het rijtuig vernietigd, waarschijnlijk door de SS. In het bos van Compiègne staat nu een replica, een andere restauratiewagen van de Wagons-Lits uit dezelfde periode als het vernielde originele exemplaar. Het Mémorial de l’Armistice herbergt naast het rijtuig ook een klein museum.


7. Belgische bastaard

7. Belgische bastaard

Eén van de prominente aanwezigen bij de ondertekening van de wapenstilstand in Compiègne was de Franse generaal Maxime Weygand, stafchef van maarschalk Foch. Deze Franse militair was geboren in Brussel in 1867 als ‘onecht kind’. Zijn ouders zijn onbekend, zo staat vermeld op zijn geboorteakte. Dat leidde tot allerlei speculaties over zijn afkomst: was hij misschien een bastaard uit een geheime relatie van hooggeplaatste personen?

De naam van Leopold II duikt op; Weygand zou geboren zijn uit een relatie van de koning met een Poolse maîtresse. Andere namen zijn die van Charlotte van Mexico, Leopolds zuster, en de Belgische generaal Van der Smissen (Weygand leek uiterlijk erg op Van der Smissen) en zo zijn er nog wel enkele hypotheses. De naam Weygand kreeg hij van een Fransman die hem formeel erkende, maar die verder geen uitstaans had met Maxime. Op die wijze verkreeg hij de Franse nationaliteit. In 1940 was hij opperbevelhebber van het Franse leger.


8. De laatste Belgische gesneuvelde

8. De laatste Belgische gesneuvelde

De laatst gesneuvelde Belgische soldaat was Marcel Toussaint Terfve, een 24-jarige Luikenaar die diende in het 1ste Linieregiment. Hij werd dodelijk getroffen door Duits mitrailleurvuur in het Oost-Vlaamse Kluizen en stierf op 11 november 1918 om 10:45 uur.

Over de laatste Franse slachtoffers is discussie: was het de 40-jarige Augustin Trébuchet, die rond 10:50 uur werd neergeschoten in Vrigne-Meuse in de Franse Ardennen? Een andere naam die bij de Fransen als ‘le dernier’ wordt genoemd is die van Auguste Renault, een Bretoen van 21, die enkele minuten later om 10:58 uur zou gestorven zijn in het Belgische Robechies vlakbij Chimay.


9. De laatste Brit

9. De laatste Brit

De Canadees George Lawrence Price wordt algemeen beschouwd als de laatste soldaat van het Britse rijk die sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog. Hij diende in het 28ste bataljon van de Canadian Expeditionary Force. Hij werd neergeschoten door een Duitse sluipschutter in het Belgische plaatsje Ville-sur-Haine nabij Bergen om 10:58 uur, dus twee minuten voor het ingaan van de wapenstilstand. Hij was 25 jaar oud.


10. De laatste Amerikaan

10. De laatste Amerikaan

Nog meer pech had de Amerikaan Henry Gunther, een infanteriesoldaat van 23. Hij was pas in juli 1918 aangekomen in Frankrijk. Bij een aanval op een Duitse schutterspost in Chaumont-devant-Damvillers ten noorden van Verdun sprong hij recht en chargeerde. De Duitse soldaten, wetende dat de wapenstilstand nakende was, probeerden hem nog af te weren, maar Gunther vuurde twee kogels af, waarop de Duitsers terugschoten en hem in de borst raakten. Hij stierf om 10:59 uur.


11. De allerlaatste was een Duitser

11. De allerlaatste was een Duitser

De bedenkelijke titel van allerlaatste dode aan het front gaat naar de Duitse luitenant Erwin Alexander Thomä, een 22-jarige oorlogsvrijwilliger uit Stuttgart. Hij zou nà het ingaan van de wapenstilstand van 11 uur neergeschoten zijn door Amerikaanse soldaten in de omgeving van het Franse plaatsje Stenay. De Amerikanen waren op dat ogenblik blijkbaar nog niet op de hoogte van het staakt-het-vuren en toen ze plots oog in oog kwamen te staan met enkele Duitse militairen openden ze het vuur. Thomä kreeg 8 kogels in het lichaam. Dat was ruim nà 11 uur, mogelijk ca. 12.10 uur.

Het is natuurlijk een artificiële aanduiding, want in hospitalen over heel Europa bezweken later ook nog soldaten aan de verwondingen die ze hadden opgelopen in de strijd.


1. Wie tekende?

De geallieerde landen werden vertegenwoordigd door de Franse maarschalk Ferdinand Foch, opperbevelhebber van de geallieerde troepen, en zijn stafchef generaal Weygand, de Britse admiraal Sir Rosslyn Wemyss, chef van de marine, en admiraal Hope. Voor Duitsland waren aanwezig de politicus staatssecretaris Matthias Erzberger, de diplomaat graaf Alfred von Oberndorff, en twee officieren, generaal-majoor von Winterfeldt en kapitein-ter-zee Vanselow.

2. Ondertekening om vijf uur

Op die memorabele dag in het jaar 1918 – het was een maandag – tekenden de strijdende partijen na 3 dagen onderhandelen om 5 uur ’s morgens de wapenstilstand. 6 uur later zou de wapenstilstand dan officieel ingaan, om 11 uur Franse tijd. Strikt genomen vond de ondertekening plaats om 20 minuten na 5, maar maarschalk Foch stelde voor om het te antidateren naar 5 uur om geen tijd te verliezen.

Belangrijk om te weten is dat dit alleen maar ging over een staakt-het-vuren. Het formele einde van de oorlog kwam er pas met het Verdrag van Versailles in 1919.

3. Wapenstilstand om elf uur

Al een eeuw lang wordt verteld dat de wapenstilstand inging op 11 november om 11 uur. Vandaar 11.11.11. Maar dat was de Franse tijd. Frankrijk en het onbezette stukje België in de Westhoek achter de IJzer hanteerden toen dezelfde tijd als Groot-Brittannië (Greenwich Time of West-Europese tijd). Duitsland en ook het bezette deel van België gebruikten de Midden-Europese tijd en dus volgens het merendeel van de Belgische klokken zwegen de wapens om 12 uur. Na de Bevrijding schakelde België terug op de Franse en Engelse tijd, maar later gingen Frankrijk én België toch over naar de Midden-Europese tijd. Als we vandaag op 11 november om 11 uur de wapenstilstand herdenken, zijn we dus eigenlijk een uur te vroeg.

4. In een treinwagon

De ondertekening van de wapenstilstand gebeurde in een treinwagon op een spoor in het bos van Compiègne ten noorden van Parijs. Dit rijtuig was een wagon van de Compagnie Internationale des Wagons-Lits, van oorsprong een Belgische maatschappij. Het was een restauratierijtuig, dat in september 1918 omgebouwd werd tot salon- en vergaderrijtuig voor maarschalk Foch. Na de wapenstilstand kwam de wagen weer in handen van de Wagons-Lits, maar al snel besliste de Franse regering om hem tentoon te stellen als oorlogsmonument. Eerst in het Hôtel des Invalides in Parijs, later in het bos van Compiègne waar een speciaal paviljoen rondom de wagon werd gebouwd.

5. Wapenstilstand bis

De treinwagon van Compiègne zou nog een tweede keer dienst doen als plek voor de ondertekening van een wapenstilstand, met name die tussen Frankrijk en nazi-Duitsland bij het begin van de Tweede Wereldoorlog. Op 22 juni 1940 tekenden de Fransen en de Duitsers hier het staakt-het-vuren, de facto een capitulatie van Frankrijk. Hitler had persoonlijk geëist dat die ondertekening – als revanche – zou plaats vinden in dezelfde treinwagon en op dezelfde plek waar ook de wapenstilstand van 1918 was getekend. Daarom hadden de Duitsers de wagon uit het expopaviljoentje gehaald en met nieuw aangelegde sporen naar de exacte positie van 1918 verplaatst.

6. Waar is de wagon nu?

Later zullen de Duitsers de wagon naar Berlijn laten overbrengen en daar exposeren. Op het einde van de Tweede Wereldoorlog werd het rijtuig vernietigd, waarschijnlijk door de SS. In het bos van Compiègne staat nu een replica, een andere restauratiewagen van de Wagons-Lits uit dezelfde periode als het vernielde originele exemplaar. Het Mémorial de l’Armistice herbergt naast het rijtuig ook een klein museum.

7. Belgische bastaard

Eén van de prominente aanwezigen bij de ondertekening van de wapenstilstand in Compiègne was de Franse generaal Maxime Weygand, stafchef van maarschalk Foch. Deze Franse militair was geboren in Brussel in 1867 als ‘onecht kind’. Zijn ouders zijn onbekend, zo staat vermeld op zijn geboorteakte. Dat leidde tot allerlei speculaties over zijn afkomst: was hij misschien een bastaard uit een geheime relatie van hooggeplaatste personen?

De naam van Leopold II duikt op; Weygand zou geboren zijn uit een relatie van de koning met een Poolse maîtresse. Andere namen zijn die van Charlotte van Mexico, Leopolds zuster, en de Belgische generaal Van der Smissen (Weygand leek uiterlijk erg op Van der Smissen) en zo zijn er nog wel enkele hypotheses. De naam Weygand kreeg hij van een Fransman die hem formeel erkende, maar die verder geen uitstaans had met Maxime. Op die wijze verkreeg hij de Franse nationaliteit. In 1940 was hij opperbevelhebber van het Franse leger.

8. De laatste Belgische gesneuvelde

De laatst gesneuvelde Belgische soldaat was Marcel Toussaint Terfve, een 24-jarige Luikenaar die diende in het 1ste Linieregiment. Hij werd dodelijk getroffen door Duits mitrailleurvuur in het Oost-Vlaamse Kluizen en stierf op 11 november 1918 om 10:45 uur.

Over de laatste Franse slachtoffers is discussie: was het de 40-jarige Augustin Trébuchet, die rond 10:50 uur werd neergeschoten in Vrigne-Meuse in de Franse Ardennen? Een andere naam die bij de Fransen als ‘le dernier’ wordt genoemd is die van Auguste Renault, een Bretoen van 21, die enkele minuten later om 10:58 uur zou gestorven zijn in het Belgische Robechies vlakbij Chimay.

9. De laatste Brit

De Canadees George Lawrence Price wordt algemeen beschouwd als de laatste soldaat van het Britse rijk die sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog. Hij diende in het 28ste bataljon van de Canadian Expeditionary Force. Hij werd neergeschoten door een Duitse sluipschutter in het Belgische plaatsje Ville-sur-Haine nabij Bergen om 10:58 uur, dus twee minuten voor het ingaan van de wapenstilstand. Hij was 25 jaar oud.

10. De laatste Amerikaan

Nog meer pech had de Amerikaan Henry Gunther, een infanteriesoldaat van 23. Hij was pas in juli 1918 aangekomen in Frankrijk. Bij een aanval op een Duitse schutterspost in Chaumont-devant-Damvillers ten noorden van Verdun sprong hij recht en chargeerde. De Duitse soldaten, wetende dat de wapenstilstand nakende was, probeerden hem nog af te weren, maar Gunther vuurde twee kogels af, waarop de Duitsers terugschoten en hem in de borst raakten. Hij stierf om 10:59 uur.

11. De allerlaatste was een Duitser

De bedenkelijke titel van allerlaatste dode aan het front gaat naar de Duitse luitenant Erwin Alexander Thomä, een 22-jarige oorlogsvrijwilliger uit Stuttgart. Hij zou nà het ingaan van de wapenstilstand van 11 uur neergeschoten zijn door Amerikaanse soldaten in de omgeving van het Franse plaatsje Stenay. De Amerikanen waren op dat ogenblik blijkbaar nog niet op de hoogte van het staakt-het-vuren en toen ze plots oog in oog kwamen te staan met enkele Duitse militairen openden ze het vuur. Thomä kreeg 8 kogels in het lichaam. Dat was ruim nà 11 uur, mogelijk ca. 12.10 uur.

Het is natuurlijk een artificiële aanduiding, want in hospitalen over heel Europa bezweken later ook nog soldaten aan de verwondingen die ze hadden opgelopen in de strijd.


Andere Canvas Curiosa over de Eerste Wereldoorlog

De Asteblieftmädchen van Oostende

Asteblieftmädchen

De wapenstilstand was niet voor iedereen een heuglijk feit: arme vissersmeisjes die tijdens de oorlog hun lichaam om den brode hadden verkocht aan Duitse soldaten in Oostende, de zog. Asteblieftmädchen, sloegen in november 1918 massaal op de vlucht uit vrees voor represailles. Ze kwamen in het Rijnland terecht, maar werden daar niet bepaald met open armen ontvangen. Sommigen zochten hun heil in de prostitutie, anderen werden ondergebracht in kloosters en de moedigsten keerden terug naar België in de hoop een nieuw leven op te bouwen.

Lees hierover de Canvas Curiosa-bijdrage: De Asteblieftmädchen van Oostende.

Treurend ouderpaar van Käthe Kollwitz in Vladslo

Käthe Kollwitz in Vladslo

Het einde van de oorlog betekende het begin van de rouw voor én de herdenking van de miljoenen doden. De Westhoek, waar soldaten langs beide zijden van de IJzer sneuvelden, ligt bezaaid met oorlogskerkhoven met de graven van jonge mannen voor wie de wapenstilstand te laat kwam. Eén van die velen is Peter Kollwitz, zoon van de Duitse beeldhouwster Käthe Kollwitz. Ter nagedachtenis aan haar kind en alle oorlogsslachtoffers maakte zij één van de meest aangrijpende monumenten: het treurend ouderpaar.

Lees hierover de Canvas Curiosa-bijdrage: Käthe Kollwitz in Vladslo.


Dank

Met dank aan collega Tim Trachet. Meer over de Eerste Wereldoorlog vind je via deze link op VRT NWS.

VRTNU VRTNU VRTNU